Skręcenie kolana – pierwsza pomoc. Kompendium wiedzy od objawów po rehabilitację

Staw kolanowy to jedna z najbardziej skomplikowanych i najbardziej obciążonych struktur w ludzkim ciele. Łączy kość udową z kością piszczelową, a jego stabilność zapewniają więzadła, łąkotki, torebka stawowa oraz otaczające mięśnie i ścięgna. Nic więc dziwnego, że jest niezwykle podatny na urazy, a skręcenie kolana należy do najczęstszych kontuzji zarówno u sportowców, jak i u osób prowadzących mniej aktywny tryb życia. Mechanizm urazu zazwyczaj polega na gwałtownym skręceniu lub przeproście stawu, często połączonym z nagłym zatrzymaniem, zmianą kierunku biegu, bezpośrednim uderzeniem lub niefortunnym stąpnięciem. W momencie skręcenia dochodzi do przekroczenia fizjologicznego zakresu ruchomości stawu, co skutkuje uszkodzeniem struktur więzadłowych. Może to być jedynie naciągnięcie włókien, ich częściowe przerwanie, a w najpoważniejszych przypadkach – całkowite zerwanie jednego lub kilku więzadeł. Kluczowe znaczenie dla dalszego rokowania ma natychmiastowa i prawidłowo udzielona pierwsza pomoc. Od niej zależy, jak szybko uda się opanować obrzęk, jak duży będzie krwiak wewnątrzstawowy i jakie będą szanse na pełny powrót do sprawności. W niniejszym artykule, liczącym ponad 17 000 znaków, wyczerpująco omówimy wszystkie aspekty związane ze skręceniem stawu kolanowego – od momentu urazu, przez szczegółowy plan pierwszej pomocy, aż po rehabilitację i profilaktykę. Postaramy się rozwiać wszelkie wątpliwości i przedstawić wytyczne oparte na aktualnej wiedzy medycznej.

Czym właściwie jest skręcenie kolana? Anatomia urazu

Aby w pełni zrozumieć, co dzieje się w stawie podczas skręcenia, konieczna jest podstawowa znajomość anatomii. Staw kolanowy jest stawem zawiasowym, ale posiada również pewien zakres ruchów rotacyjnych, co czyni go szczególnie narażonym na uszkodzenia. Główne elementy odpowiadające za jego stabilność to więzadła. Wyróżniamy więzadła wewnątrzstawowe: więzadło krzyżowe przednie (ACL) i tylne (PCL), które krzyżują się wewnątrz stawu, zapobiegając przesuwaniu się kości piszczelowej względem udowej do przodu i do tyłu. Drugą grupę stanowią więzadła zewnętrzne (poboczne): więzadło poboczne strzałkowe (LCL) po zewnętrznej stronie kolana i więzadło poboczne piszczelowe (MCL) po stronie wewnętrznej. Ich zadaniem jest ochrona stawu przed działaniem sił bocznych. Ponadto w stawie znajdują się dwie łąkotki (przyśrodkowa i boczna) – struktury chrzęstne, które pełnią rolę amortyzatorów i stabilizatorów. Skręcenie kolana najczęściej dotyczy właśnie uszkodzenia więzadeł, ale często towarzyszy mu również uszkodzenie łąkotek, a w ciężkich przypadkach nawet powierzchni chrzęstnych. Mechanizm urazu determinuje, która struktura zostanie uszkodzona. Na przykład nagły skręt tułowia przy unieruchomionej stopie (często w piłce nożnej czy narciarstwie) prowadzi do uszkodzenia ACL i łąkotki przyśrodkowej. Uderzenie w bok kolana może uszkodzić więzadło poboczne. Bezpośrednie uderzenie w przód kolana przy zgiętym stawie (np. uderzenie w deskę rozdzielczą podczas wypadku) grozi uszkodzeniem więzadła krzyżowego tylnego. Stopień uszkodzenia jest zmienny i właśnie od niego zależy obraz kliniczny oraz dalsze postępowanie.

Objawy skręcenia kolana – co powinno wzbudzić naszą czujność?

Obraz kliniczny skręcenia kolana może być bardzo różnorodny – od łagodnego dyskomfortu po ostry, uniemożliwiający jakikolwiek ruch ból. Niemniej jednak istnieje szereg charakterystycznych objawów, które pojawiają się z różnym nasileniem w zależności od stopnia urazu. Najbardziej typowym sygnałem jest ból. Może on być zlokalizowany w konkretnym punkcie (np. po wewnętrznej stronie kolana przy uszkodzeniu więzadła pobocznego piszczelowego) lub rozlany. Ból nasila się przy próbie ruchu, obciążaniu nogi, a czasem nawet przy dotyku. Kolejnym niemal stałym objawem jest obrzęk. Może on pojawić się natychmiast (w ciągu kilku minut), co często świadczy o krwawieniu do stawu (hemarthros), lub narastać stopniowo w ciągu kilku godzin, gdy mamy do czynienia z wysiękiem zapalnym. Obrzęk powoduje uczucie napięcia, a skóra wokół stawu może być napięta i błyszcząca. W przypadku uszkodzenia więzadeł pobocznych, w miejscu urazu często tworzy się krwiak, który po kilku dniach może „schodzić” w dół nogi, co jest naturalnym procesem. Częstym objawem jest także ograniczenie ruchomości. Kolano może nie zginać się lub nie prostować się w pełni. Może to być spowodowane bólem, obrzękiem lub blokadą mechaniczną, np. przez uszkodzoną łąkotkę, która wkręciła się między powierzchnie stawowe. Niestabilność stawu, czyli uczucie, że kolano „ucieka”, „wysuwa się” lub nie można na nim pewnie stanąć, jest objawem poważnego uszkodzenia więzadeł, zwłaszcza krzyżowych. Często towarzyszy temu przeraźliwy trzask lub chrupnięcie słyszane w momencie urazu. To typowy objaw dla zerwania ACL. Warto zwrócić uwagę na zaczerwienienie i ocieplenie skóry wokół stawu – to naturalna reakcja zapalna. Niekiedy pojawia się również drętwienie lub mrowienie, jeśli doszło do podrażnienia nerwów, ale jest to rzadsze.

Klasyfikacja skręceń – od stopnia I do III

W medycynie przyjęto trójstopniową skalę ciężkości skręceń, która opiera się na ocenie uszkodzenia więzadeł. Znajomość tej klasyfikacji pomaga zrozumieć, jak poważny jest uraz i jakie leczenie będzie konieczne. Podstawą jest rozróżnienie między naciągnięciem, naderwaniem a całkowitym zerwaniem więzadła.

Skręcenie I stopnia (łagodne)

Jest to naciągnięcie więzadła bez jego przerwania. Mikrouszkodzenia dotyczą niewielkiej liczby włókien kolagenowych, ale ciągłość struktury zostaje zachowana. Staw pozostaje stabilny. Objawy są stosunkowo łagodne: pojawia się niewielki ból, który nasila się przy ruchu i obciążaniu, ale chodzenie jest zazwyczaj możliwe. Obrzęk jest nieznaczny lub nie występuje wcale. Krwiak jest minimalny. Funkcja stawu jest zachowana, ale z pewnym dyskomfortem. W skręceniu I stopnia nie ma niestabilności ani w badaniach klinicznych, ani w odczuciu pacjenta. Rokowania są bardzo dobre, a powrót do pełnej sprawności zajmuje zwykle od 1 do 3 tygodni, pod warunkiem odpowiedniego postępowania.

Skręcenie II stopnia (umiarkowane)

W tym przypadku dochodzi do częściowego przerwania więzadła. Uszkodzeniu ulega znaczna część włókien, co prowadzi do upośledzenia funkcji stabilizującej, ale więzadło nie jest całkowicie przerwane. Staw wykazuje niewielką do umiarkowanej niestabilność w testach klinicznych. Objawy są wyraźnie nasilone: ból jest ostry i silny, znacznie ograniczający ruch i uniemożliwiający normalne chodzenie. Obrzęk pojawia się szybko i jest znaczny, często z krwiakiem. Chory oszczędza nogę, utykając. Może wystąpić niewielkie uczucie „uciekania” stawu przy próbie obciążenia. Czas rekonwalescencji wydłuża się do 4-8 tygodni i zazwyczaj wymaga unieruchomienia w ortezie oraz fizjoterapii.

Skręcenie III stopnia (ciężkie)

Jest to całkowite zerwanie więzadła (lub kilku więzadeł). Struktura ulega przerwaniu na dwie części, co powoduje całkowitą utratę jej funkcji. Staw staje się niestabilny, co łatwo potwierdzić w badaniu (objaw szuflady, test Lachmana). Ból w momencie zerwania może być ogromny, choć paradoksalnie po chwili może nieco ustąpić, ponieważ przerwane zostały również włókna nerwowe. Bardzo szybko pojawia się ogromny obrzęk i rozległy krwiak. Chodzenie jest niemożliwe z powodu bólu i uczucia niestabilności. W niektórych przypadkach, gdy zerwaniu ulega ACL, ból i obrzęk mogą być początkowo mniejsze, ale dominuje właśnie objaw „uciekania” kolana. Skręcenie III stopnia często wiąże się z uszkodzeniem innych struktur, takich jak łąkotki, i może wymagać leczenia operacyjnego, zwłaszcza u osób młodych i aktywnych. Powrót do zdrowia trwa wiele miesięcy.

Pierwsza pomoc w skręceniu kolana – protokół POLICE krok po kroku

Przez lata złotym standardem pierwszej pomocy w urazach tkanek miękkich był protokół RICE (Rest, Ice, Compression, Elevation), czyli Odpoczynek, Lód, Kompresja, Uniesienie. Obecnie jednak, w oparciu o najnowsze badania z zakresu medycyny sportowej i fizjoterapii, coraz częściej zaleca się zmodyfikowany protokół o nazwie POLICE. Jest to akronim od angielskich słów: Protection, Optimal Loading, Ice, Compression, Elevation. Różnica polega na dodaniu „Optimal Loading” (optymalne obciążanie) i podkreśleniu, że całkowity bezruch nie zawsze jest najlepszym rozwiązaniem. Oto szczegółowa instrukcja postępowania bezpośrednio po skręceniu kolana.

Ochrona (Protection)

Pierwszym i absolutnie priorytetowym działaniem jest ochrona uszkodzonego stawu przed dalszym urazem. Należy natychmiast przerwać aktywność, która doprowadziła do kontuzji. Jeśli jesteśmy na boisku, torze, czy w lesie, konieczne jest bezpieczne przetransportowanie poszkodowanego w miejsce, gdzie można udzielić mu pomocy. Nie wolno zmuszać go do chodzenia ani opierania się na kontuzjowanej nodze. W tym momencie kluczowe jest zabezpieczenie stawu przed niekontrolowanymi ruchami, które mogłyby pogłębić uszkodzenia. Można zastosować usztywnienie przy użyciu dostępnych środków, np. stabilną ortezę, a w warunkach domowych – nawet zwinięty koc, który uniemożliwi przemieszczanie się nogi. Ochrona to także unikanie wszelkich masaży, uciskania bolącego miejsca i prób „nastawiania” czegokolwiek na własną rękę. W przypadku podejrzenia złamania (np. widoczna deformacja, niemożność wykonania najmniejszego ruchu) należy postępować tak, jak przy złamaniu – usztywnić kończynę w zastanej pozycji.

Optymalne obciążanie (Optimal Loading)

To element, który odróżnia POLICE od klasycznego RICE. Przez lata sądzono, że po urazie należy całkowicie odciążyć kończynę i unieruchomić ją na dłuższy czas. Dziś wiemy, że całkowity bezruch może opóźniać proces gojenia i prowadzić do zaników mięśniowych oraz sztywności stawu. Optymalne obciążanie oznacza, że powinniśmy dążyć do jak najszybszego, ale rozsądnego i kontrolowanego przywracania obciążeń, w granicach niepowodujących bólu. W praktyce, w pierwszych dobach po skręceniu, może to oznaczać chodzenie o kulach, z częściowym opieraniem nogi, jeśli ból na to pozwala. Nie chodzi o to, by „przeć” przez ból, ale o to, by nie wyłączać nogi całkowicie z funkcji. Delikatne, bezbolesne ruchy w stawie (np. prostowanie i zginanie w odciążeniu) stymulują krążenie, odżywiają chrząstkę i przyspieszają wchłanianie obrzęku. Oczywiście, w skręceniach III stopnia, tuż po urazie, jakiekolwiek obciążenie może być niemożliwe, ale już po kilku dniach, pod okiem fizjoterapeuty, wdraża się kontrolowane ruchy. To samoistny proces – ciało samo sygnalizuje, co może, a czego nie może zrobić. Ważne jest, by słuchać tych sygnałów i nie forsować się, ale też nie unieruchamiać nogi na dłużej, niż to konieczne.

Lodowanie (Ice)

Zimno jest jednym z najskuteczniejszych i najłatwiej dostępnych środków przeciwbólowych i przeciwobrzękowych w pierwszych minutach i godzinach po urazie. Aplikacja zimna powoduje obkurczenie naczyń krwionośnych, co ogranicza krwawienie do tkanek i wysięk zapalny. Działa również znieczulająco poprzez spowolnienie przewodnictwa nerwowego. Jak prawidłowo lodować kolano? Nigdy nie przykładamy lodu bezpośrednio do skóry – grozi to odmrożeniem. Zawsze zawijamy okład w cienką, suchą tkaninę (ręcznik, bawełniana ściereczka). Możemy użyć woreczka z lodem, żelowych okładów chłodzących (tzw. cold-pack), a w warunkach domowych – torebki mrożonych warzyw (np. groszku), która dobrze dopasowuje się do kształtu stawu. Okład przykłada się na około 15-20 minut, a następnie robi przerwę minimum 1-2 godziny, aby skóra i tkanki mogły wrócić do normalnej temperatury. Zbyt długie lub zbyt częste schładzanie może przynieść efekt odwrotny – spowodować odczynowe rozszerzenie naczyń i nasilenie obrzęku. Lodowanie powtarzamy przez pierwsze 24-48 godzin tak często, jak to możliwe, zawsze z zachowaniem przerw. Po upływie 48 godzin zimno nie jest już tak skuteczne, a czasem wręcz zaleca się wtedy ciepłe okłady (np. przed ćwiczeniami), by poprawić ukrwienie i elastyczność tkanek.

Kompresja (Compression)

Ucisk (kompresja) ma na celu mechaniczne ograniczenie przestrzeni, w której może gromadzić się płyn obrzękowy i krew. Odpowiednio założony opatrunek uciskowy zmniejsza obrzęk, stabilizuje staw i ogranicza bolesne ruchy. Najlepszym rozwiązaniem jest zastosowanie bandaża elastycznego. Technika bandażowania jest tutaj kluczowa. Bandaż nakładamy od dołu, od kostki, w górę, w kierunku uda, przy czym największy ucisk powinien być w okolicy stawu, a słabnący ku górze i dołowi. Ważne, by nie bandażować zbyt mocno – ucisk ma być mocny, ale nie może powodować sinienia palców stóp, mrowienia, drętwienia ani nasilenia bólu. Po założeniu bandaża palce stopy powinny zachować prawidłowe ukrwienie (różowy kolor). Bandaż można pozostawić na kilka godzin, ale na noc warto go poluzować lub zdjąć. Kompresję łączymy często z lodowaniem – np. zakładamy bandaż, a na niego przykładamy okład lodowy. Po zdjęciu okładu bandaż pozostaje. Dobrym pomysłem są również specjalne ortezy lub stabilizatory kolana z możliwością regulacji ucisku, które zapewniają jednocześnie kompresję i ochronę (punkt Protection).

Uniesienie (Elevation)

Uniesienie kończyny powyżej poziomu serca to prosty, a niezwykle skuteczny sposób na wykorzystanie grawitacji do odprowadzania płynów z okolicy stawu. Kiedy kolano znajduje się powyżej linii serca, odpływ żylny i limfatyczny jest ułatwiony, co bezpośrednio przekłada się na szybsze zmniejszanie obrzęku. Poszkodowany powinien położyć się lub usiąść w wygodnej pozycji, a zranioną nogę oprzeć na podwyższeniu – mogą to być poduszki, zwinięty koc, oparcie krzesła. Ważne, by cała kończyna była uniesiona, a nie tylko stopa czy podudzie. Noga powinna być wyprostowana lub lekko zgięta – taka, jaka jest pozycja najmniej bolesna. Uniesienie stosujemy przez pierwsze 48-72 godziny, zwłaszcza w nocy i podczas odpoczynku. W połączeniu z kompresją i lodowaniem daje najlepsze efekty w walce z obrzękiem.

Czego absolutnie nie robić? Najczęstsze błędy w pierwszej pomocy

W ferworze udzielania pomocy łatwo o pomyłki, które mogą znacząco pogorszyć stan poszkodowanego. Oto lista zachowań, których należy bezwzględnie unikać:

• Nie rozgrzewaj stawu! Przez pierwsze 48 godzin absolutnie zakazane są ciepłe kąpiele, okłady rozgrzewające, sauna, gorące prysznice. Ciepło zwiększa przepływ krwi, a tym samym nasila obrzęk i krwawienie wewnętrzne.
• Nie masuj kolana! Masaż uszkodzonego miejsca może dodatkowo uszkodzić naczynia krwionośne i tkanki, pogłębiając krwiaka i stan zapalny. Masaż jest przeciwwskazany w ostrej fazie urazu.
• Nie próbuj na siłę prostować ani zginać kolana! Jeśli blokada jest mechaniczna, forsowanie ruchu może doprowadzić do dalszych uszkodzeń łąkotki lub więzadeł.
• Nie obciążaj nogi na siłę! Ból jest sygnałem ostrzegawczym. Chodzenie mimo bólu może zmienić mechanikę chodu i przeciążyć inne struktury.
• Nie bagatelizuj urazu! Nawet jeśli ból po chwili ustąpi, a kolano nie spuchnie, warto skonsultować się z lekarzem. Niektóre uszkodzenia (np. ACL) mogą dawać skąpe objawy początkowe, a ich nieleczenie prowadzi do wtórnych uszkodzeń i niestabilności.
• Nie stosuj leków rozrzedzających krew na własną rękę! Leki takie jak aspiryna czy ibuprofen (choć ten drugi jest przeciwzapalny) mogą teoretycznie nasilać krwawienie. Bezpieczniej jest skonsultować przyjmowanie leków z lekarzem. Paracetamol jest zwykle bezpieczniejszym wyborem doraźnym.

Kiedy wizyta u lekarza jest konieczna? Sygnały alarmowe

Choć wiele skręceń I stopnia można leczyć samodzielnie w domu, istnieją sytuacje, w których zwłoka w konsultacji lekarskiej może grozić poważnymi konsekwencjami. Bezwzględnymi wskazaniami do natychmiastowej wizyty na Szpitalnym Oddziale Ratunkowym (SOR) lub u ortopedy są:

• Deformacja stawu – kolano wygląda nienaturalnie, kość jest przemieszczona, co sugeruje zwichnięcie lub złamanie.
• Całkowita niemożność obciążenia nogi – nawet w minimalnym stopniu, noga „odmawia posłuszeństwa”.
• Ogromny, szybko narastający obrzęk – kolano puchnie w oczach, staje się napięte jak balon.
• Uczucie niestabilności – „wylatujące” kolano, które nie trzyma.
• Drętwienie, mrowienie lub bladość stopy – może to świadczyć o uszkodzeniu nerwów lub niedokrwieniu kończyny.
• Brak możliwości wyprostowania kolana (blokada stawu) – może być objawem uszkodzenia łąkotki.
• Głośny trzask w momencie urazu – charakterystyczny dla zerwania ACL.

Jeśli żaden z tych objawów nie występuje, a ból i obrzęk są umiarkowane, można zastosować protokół POLICE przez 2-3 dni. Jeśli po tym czasie nie ma poprawy, a objawy się utrzymują, konieczna jest konsultacja.

Diagnostyka – co zrobi lekarz?

Lekarz (najlepiej ortopeda traumatolog) po dokładnym wywiadzie i badaniu fizykalnym zleci odpowiednie badania obrazowe, aby potwierdzić wstępną diagnozę i ocenić stopień uszkodzenia. Standardem jest badanie kliniczne z wykorzystaniem testów prowokacyjnych, takich jak test szuflady przedniej i tylnej, test Lachmana, test pivot shift (do oceny ACL) oraz testy na uszkodzenie więzadeł pobocznych i łąkotek. Następnie, w zależności od potrzeb, wykonywane są:

• RTG (zdjęcie rentgenowskie) – podstawowe badanie, które pozwala wykluczyć złamania i ocenić ustawienie kości. Jest niezbędne, zwłaszcza po urazach z dużym obrzękiem i przy podejrzeniu złamań.
• USG stawu kolanowego – badanie ultrasonograficzne jest bardzo przydatne do oceny tkanek miękkich: więzadeł pobocznych, ścięgien, łąkotek (choć nie w pełni) oraz do wykrycia płynu w stawie. Jest szybkie i nieinwazyjne.
• Rezonans magnetyczny (MRI) – to obecnie „złoty standard” w diagnostyce urazów kolana. MRI doskonale obrazuje wszystkie struktury wewnątrzstawowe: więzadła krzyżowe, łąkotki, chrząstkę stawową. Pozwala z dużą dokładnością ocenić, czy doszło do naderwania, czy całkowitego zerwania oraz czy uszkodzone są inne elementy. Badanie to jest kluczowe przy podejmowaniu decyzji o leczeniu operacyjnym.
• Artroskopia – to inwazyjna metoda diagnostyczno-lecznicza, polegająca na wprowadzeniu kamery do wnętrza stawu. Wykonywana jest głównie wtedy, gdy planuje się jednoczesną operację, lub gdy inne badania nie dają jednoznacznej odpowiedzi.

Leczenie w zależności od stopnia uszkodzenia

Sposób leczenia jest ściśle uzależniony od stopnia skręcenia, wieku pacjenta, jego aktywności oraz ewentualnych uszkodzeń towarzyszących. Zasadniczo dzieli się je na leczenie zachowawcze i operacyjne.

Leczenie zachowawcze

Jest stosowane w skręceniach I i większości II stopnia, a także u osób mniej aktywnych ze skręceniami III stopnia, które nie uprawiają sportów wymagających stabilnego kolana. Obejmuje ono:

Okres unieruchomienia i odciążenia

W zależności od urazu, przez pierwsze dni lub tygodnie stosuje się ortezy stabilizujące (tzw. stabilizatory zawiasowe), które pozwalają na kontrolowany zakres ruchu i chronią przed niebezpiecznymi ruchami. Czasami zaleca się chodzenie o kulach, aby odciążyć staw. W skręceniach II stopnia z uszkodzeniem więzadeł pobocznych często stosuje się unieruchomienie w ortezie na 4-6 tygodni, ale z możliwością wykonywania ćwiczeń w odciążeniu.

Farmakoterapia

Leczenie objawowe obejmuje leki przeciwbólowe i przeciwzapalne (niesteroidowe leki przeciwzapalne – NLPZ) w postaci doustnej lub maści. Należy je stosować zgodnie z zaleceniami lekarza, ponieważ długotrwałe przyjmowanie NLPZ może mieć skutki uboczne. W przypadku dużego obrzęku lekarz może zalecić miejscowe chłodzenie lub nawet odessanie płynu ze stawu (punkcja).

Fizjoterapia i rehabilitacja

To absolutna podstawa leczenia zachowawczego. Celem rehabilitacji jest przywrócenie pełnego zakresu ruchu, siły mięśniowej (zwłaszcza mięśnia czworogłowego uda) oraz stabilności kolana. Ćwiczenia wdraża się stopniowo, począwszy od izometrycznych (napinanie mięśni bez ruchu w stawie), przez ćwiczenia czynne w odciążeniu, aż po pełne obciążanie i trening propriocepcji (czucia głębokiego), który uczy staw prawidłowej reakcji na bodźce. W fizjoterapii wykorzystuje się również metody fizykalne (laser, pole magnetyczne, krioterapię) oraz terapię manualną.

Leczenie operacyjne

Jest konieczne w przypadku całkowitego zerwania więzadeł (skręcenie III stopnia), zwłaszcza u osób młodych, sportowców oraz gdy występują dodatkowe uszkodzenia (np. łąkotki). Operacje najczęściej wykonuje się metodą artroskopową, co jest małoinwazyjne i skraca czas rekonwalescencji. Polegają one na rekonstrukcji uszkodzonego więzadła (najczęściej ACL) przy użyciu przeszczepu (np. ze ścięgna mięśnia półścięgnistego lub rzepki). Po operacji następuje wielomiesięczna, intensywna rehabilitacja, która jest kluczem do sukcesu. Powrót do sportów kontaktowych jest możliwy zazwyczaj po 6-9 miesiącach.

Rehabilitacja – droga do pełnej sprawności

Niezależnie od tego, czy leczenie było zachowawcze, czy operacyjne, rehabilitacja jest nieodzownym elementem powrotu do zdrowia. Proces ten można podzielić na kilka etapów:

Faza ostra (0-2 tygodnie)

Celem jest walka z bólem i obrzękiem, ochrona uszkodzonych struktur oraz utrzymanie napięcia mięśniowego. Stosuje się krioterapię, delikatne ćwiczenia izometryczne mięśnia czworogłowego, ćwiczenia zakresu ruchu w granicach bezbolesności (np. ślizgi piętą po podłożu) oraz naukę chodzenia o kulach z częściowym obciążeniem.

Faza odzyskiwania funkcji (2-8 tygodni)

Gdy obrzęk ustąpi, a ból jest niewielki, wprowadza się ćwiczenia mające na celu odzyskanie pełnego zakresu ruchu, szczególnie wyprostu i zgięcia. Rozpoczyna się ćwiczenia wzmacniające mięśnie (ale bez nadmiernego obciążania stawu), takie jak prostowanie nogi w siadzie, półprzysiady na zdrowej nodze, ćwiczenia z taśmami oporowymi. Wprowadza się także ćwiczenia propriocepcji na niestabilnym podłożu.

Faza powrotu do aktywności (2-6 miesięcy i więcej)

W tym etapie celem jest odzyskanie pełnej siły, wytrzymałości i stabilności dynamicznej. Ćwiczenia stają się bardziej złożone i funkcjonalne – przysiady, wykroki, skoki, bieganie po prostej, a następnie zmiany kierunku, trening sportowy. U sportowców kluczowe jest stopniowe wprowadzanie wzorców ruchowych charakterystycznych dla danej dyscypliny. Faza ta kończy się testami funkcjonalnymi, które potwierdzają gotowość do powrotu do pełnej aktywności.

Profilaktyka – jak zapobiegać skręceniom kolana?

Lepiej zapobiegać niż leczyć. Istnieje wiele sprawdzonych metod, które znacząco redukują ryzyko skręcenia kolana, szczególnie u osób aktywnych.

• Wzmacnianie mięśni stabilizujących staw kolanowy – przede wszystkim mięśnia czworogłowego uda, mięśni kulszowo-goleniowych (tylna część uda) oraz mięśni pośladkowych. Silne mięśnie stanowią naturalną ochronę dla więzadeł. Warto włączyć do treningu przysiady, wykroki, martwy ciąg, ćwiczenia na maszynach.
• Trening propriocepcji i równowagi – ćwiczenia na niestabilnym podłożu (platformy, poduszki sensomotoryczne, piłki) uczą staw szybkiego reagowania na zmiany położenia i zapobiegają urazom podczas niekontrolowanych ruchów.
• Odpowiednia rozgrzewka – przed każdą aktywnością fizyczną konieczne jest przygotowanie mięśni, ścięgien i więzadeł do wysiłku. Rozgrzewka powinna obejmować elementy dynamiczne, pobudzające układ krążenia i zwiększające elastyczność tkanek.
• Nauka prawidłowej techniki – w sportach takich jak narciarstwo, piłka nożna, koszykówka, kluczowa jest technika lądowania po skoku, zmiany kierunku biegu i unikania sytuacji, w których kolano znajduje się w niebezpiecznej pozycji (tzw. „valgus” – kolano uciekające do środka).
• Odpowiedni sprzęt i obuwie – buty sportowe powinny być dobrze dopasowane, amortyzujące i stabilizujące stopę. W niektórych dyscyplinach warto stosować dodatkowe stabilizatory kolana (orty), ale tylko w uzasadnionych przypadkach, bo mogą one osłabiać naturalną stabilizację mięśniową.
• Unikanie przetrenowania i zmęczenia – zmęczone mięśnie gorzej stabilizują staw, co zwiększa ryzyko kontuzji. Odpoczynek i regeneracja są równie ważne jak trening.

Podsumowanie

Skręcenie kolana to uraz, który może przydarzyć się każdemu, niezależnie od wieku i poziomu sprawności. Kluczem do minimalizacji jego skutków i szybkiego powrotu do zdrowia jest natychmiastowa, prawidłowa pierwsza pomoc oparta na protokole POLICE: ochrona, optymalne obciążanie, lód, kompresja i uniesienie. Równie ważne jest unikanie typowych błędów, takich jak rozgrzewanie, masaż czy forsowanie ruchu. Należy pamiętać, że nie każdy uraz jest bagatelny – objawy takie jak niestabilność, blokada stawu, ogromny obrzęk czy deformacja wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. Współczesna medycyna dysponuje doskonałymi narzędziami diagnostycznymi (USG, MRI) oraz metodami leczenia – od zachowawczego, przez rehabilitację, po nowoczesne operacje artroskopowe. Niezależnie od drogi leczenia, fundamentem powodzenia jest cierpliwość i systematyczność w procesie rehabilitacji. Inwestycja w silne mięśnie, dobrą technikę i właściwą profilaktykę to najlepsza polisa ubezpieczeniowa dla naszych kolan na lata. Pamiętajmy, że zaniedbane skręcenie może prowadzić do przewlekłej niestabilności, wtórnych uszkodzeń łąkotek i chrząstki, a w konsekwencji do wczesnego rozwoju zmian zwyrodnieniowych (artrozy). Dlatego tak ważne jest, by podejść do niego z należytą powagą już od pierwszej chwili po urazie.