Tendinopatia – przewlekłe uszkodzenie ścięgna

Tendinopatia jest coraz częściej diagnozowanym problemem wśród osób aktywnych fizycznie, sportowców, jak i osób wykonujących powtarzalne czynności w pracy zawodowej. To przewlekłe schorzenie ścięgien charakteryzuje się procesem degeneracyjnym, który może prowadzić do przewlekłego bólu, ograniczenia funkcji i znacznego obniżenia jakości życia. W przeciwieństwie do ostrych zapaleń ścięgien, tendinopatia nie jest wyłącznie wynikiem stanu zapalnego, lecz bardziej wynikiem zmian degeneracyjnych w strukturze kolagenowej ścięgna.

Definicja i charakterystyka tendinopatii

Tendinopatia to ogólne określenie schorzeń ścięgien obejmujących zarówno procesy degeneracyjne, jak i mikrourazy. Termin ten zastąpił wcześniejsze określenia, takie jak tendinitis, które sugerowało wyłącznie zapalenie ścięgna, a w rzeczywistości większość przewlekłych problemów ścięgien nie wykazuje typowych cech zapalnych.

Różnica między zapaleniem a degeneracją ścięgna

Tradycyjne podejście medyczne zakładało, że ból ścięgna wynika z stanu zapalnego. Badania histopatologiczne wykazały jednak, że w większości przewlekłych przypadków ścięgien dominują zmiany degeneracyjne – rozluźnienie włókien kolagenowych, zwiększona ilość nieprawidłowej substancji międzykomórkowej oraz powstawanie mikrorozdarć. Dlatego też termin tendinopatia lepiej odzwierciedla proces chorobowy, który obejmuje zarówno bolesność, jak i stopniową utratę funkcji ścięgna.

Przyczyny powstawania tendinopatii

Przeciążenia mechaniczne

Najczęstszą przyczyną tendinopatii są przewlekłe przeciążenia mechaniczne. Powtarzalne ruchy, nadmierne obciążenie ścięgna oraz brak odpowiedniego czasu regeneracji powodują mikrourazy, które w miarę upływu czasu przekształcają się w zmiany degeneracyjne. Sporty wymagające intensywnego używania określonych grup mięśniowych, takie jak bieganie, tenis, koszykówka, czy podnoszenie ciężarów, są szczególnie ryzykowne.

Zmiany degeneracyjne i procesy biologiczne

Procesy degeneracyjne w ścięgnach obejmują rozluźnienie włókien kolagenowych, zwiększoną angiogenezę oraz nagromadzenie nieprawidłowej substancji międzykomórkowej. Występuje również infiltracja komórek zapalnych w ograniczonym zakresie. W odróżnieniu od ostrego zapalenia, tendinopatia charakteryzuje się chronicznymi zmianami w strukturze ścięgna, co wpływa na jego wytrzymałość i elastyczność.

Czynniki ryzyka

W rozwoju tendinopatii istotne znaczenie mają czynniki zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne:

• Nadmierna aktywność fizyczna – brak odpowiedniego rozgrzewania, intensywne treningi, monotonne powtarzalne ruchy.
• Nieprawidłowa technika ruchu – źle dobrane ćwiczenia, niewłaściwa postawa lub złe ustawienie stawu.
• Starzenie się ścięgien – zmniejszona zawartość kolagenu typu I i elastyny, obniżona regeneracja.
• Choroby ogólnoustrojowe – cukrzyca, zaburzenia metaboliczne, zaburzenia hormonalne wpływają na jakość tkanki ścięgnistej.
• Leki i substancje chemiczne – np. fluoroquinolony mogą predysponować do uszkodzenia ścięgien.

Objawy kliniczne tendinopatii

Ból i dyskomfort

Podstawowym objawem tendinopatii jest ból, który najczęściej nasila się podczas aktywności fizycznej, a w spoczynku może ustępować lub być odczuwalny jako tępy dyskomfort. Charakterystyczna jest sztywność ścięgna rano lub po dłuższym odpoczynku. Ból może być ograniczony do konkretnego miejsca przyczepu ścięgna lub obejmować większy obszar.

Ograniczenie funkcji

W wyniku zmian degeneracyjnych dochodzi do ograniczenia ruchomości i siły mięśniowej. Osoby z tendinopatią mogą odczuwać trudności w wykonywaniu codziennych czynności wymagających napięcia danego ścięgna – np. podnoszenia ciężarów, chodzenia po schodach, pisania czy obsługi narzędzi.

Obrzęk i tkliwość

Chociaż tendinopatia nie zawsze wiąże się z klasycznym obrzękiem zapalnym, w miejscu przyczepu ścięgna często występuje tkliwość uciskowa oraz miejscowe pogrubienie ścięgna. Może to być sygnał procesu naprawczego w tkance lub próba kompensacji mikrouszkodzeń.

Najczęstsze lokalizacje tendinopatii

Ścięgno Achillesa

Ścięgno Achillesa jest najbardziej podatne na tendinopatię, szczególnie u biegaczy i osób wykonujących dynamiczne skoki. Typowe objawy to ból w okolicy pięty, sztywność poranna oraz ograniczenie siły w stopie. W badaniach obrazowych często stwierdza się pogrubienie ścięgna i nieprawidłową strukturę kolagenu.

Ścięgna rotatorów barku

U sportowców wykonujących powtarzalne ruchy ramion nad głową, np. pływaków czy siatkarzy, tendinopatia obejmuje głównie ścięgna mięśni rotatorów barku. Objawia się bólem w spoczynku i podczas unoszenia ramienia, ograniczeniem zakresu ruchu oraz osłabieniem siły mięśniowej.

Łokieć tenisisty i golfisty

Przewlekłe przeciążenia ścięgien prostowników i zginaczy przedramienia prowadzą do tendinopatii bocznej (łokieć tenisisty) lub przyśrodkowej (łokieć golfisty). Ból nasila się przy chwytaniu, podnoszeniu i skręcaniu przedramienia. W badaniu palpacyjnym stwierdza się tkliwość przy nadkłykciu kości ramiennej.

Diagnostyka tendinopatii

Wywiad i badanie kliniczne

Rozpoznanie tendinopatii rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu i badania fizykalnego. Lekarz ocenia lokalizację bólu, czas jego trwania, intensywność oraz czynniki prowokujące dolegliwości. Badanie palpacyjne pozwala wykryć pogrubienia i tkliwość ścięgna, a testy funkcjonalne – ograniczenie siły i zakresu ruchu.

Badania obrazowe

W diagnostyce pomocne są USG ścięgien oraz MRI. Ultrasonografia pozwala ocenić grubość ścięgna, obecność mikrorozdarć oraz zwiększoną unaczynienie (tzw. neowaskularyzacja). MRI daje dokładny obraz zmian degeneracyjnych, takich jak pogrubienie włókien kolagenowych, obrzęk czy zmiany w substancji międzykomórkowej.

Badania dodatkowe

W niektórych przypadkach wykonuje się badania laboratoryjne w celu wykluczenia chorób metabolicznych lub stanów zapalnych ogólnoustrojowych, które mogą predysponować do uszkodzeń ścięgien.

Leczenie tendinopatii

Postępowanie zachowawcze

Podstawą terapii jest odciążenie ścięgna poprzez modyfikację aktywności fizycznej i odpoczynek. Ważne jest unikanie ruchów prowokujących ból, ale jednocześnie utrzymanie umiarkowanej aktywności w celu zachowania funkcji mięśni. Wspomagająco stosuje się fizjoterapię, która obejmuje ćwiczenia rozciągające i wzmacniające, masaż, terapię manualną oraz techniki tkanek miękkich.

Ćwiczenia ekscentryczne

Ćwiczenia ekscentryczne są kluczowym elementem leczenia przewlekłych tendinopatii. Polegają na kontrolowanym wydłużaniu mięśnia podczas obciążenia ścięgna, co stymuluje reorganizację włókien kolagenowych i zwiększa wytrzymałość ścięgna. Ćwiczenia te wykazują wysoką skuteczność w tendinopatii ścięgna Achillesa, mięśni rotatorów barku czy ścięgien nadkłykcia ramienia.

Terapia fizykalna

Do wspomagania regeneracji stosuje się różne metody fizykalne, takie jak ultradźwięki, laseroterapia, terapię falami uderzeniowymi (ESWT) czy krioterapię miejscową. Terapie te przyspieszają procesy naprawcze, zmniejszają ból oraz poprawiają ukrwienie i metabolizm ścięgna.

Leki i preparaty biologiczne

Leki przeciwbólowe i niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) stosuje się wyłącznie doraźnie, gdyż przewlekła tendinopatia nie jest typowym stanem zapalnym. Coraz częściej stosuje się terapie biologiczne, takie jak iniekcje osocza bogatopłytkowego (PRP) czy komórek macierzystych, które mają na celu stymulację regeneracji kolagenu i poprawę struktury ścięgna.

Leczenie chirurgiczne

W przypadkach opornych na leczenie zachowawcze, kiedy ból i ograniczenie funkcji utrzymują się przez wiele miesięcy, rozważa się leczenie chirurgiczne. Operacja polega na usunięciu zmienionej degeneracyjnie tkanki, naprawie mikrouszkodzeń i rekonstrukcji struktury ścięgna. Po zabiegu niezbędna jest intensywna rehabilitacja.

Profilaktyka tendinopatii

Rozgrzewka i technika

Kluczowe znaczenie w profilaktyce ma odpowiednia rozgrzewka przed wysiłkiem oraz prawidłowa technika wykonywania ruchów. Właściwe przygotowanie mięśni i ścięgien zmniejsza ryzyko mikrourazów i przeciążeń.

Stopniowe zwiększanie obciążenia

Zaleca się stopniowe zwiększanie intensywności treningu i unikanie nagłych skoków obciążenia, które mogą przeciążyć ścięgna. Plan treningowy powinien uwzględniać czas na regenerację i wzmocnienie mięśni stabilizujących stawy.

Odpowiednia dieta i suplementacja

Dieta bogata w białko, witaminę C, kolagen i minerały wspiera regenerację ścięgien. Suplementacja kolagenem, witaminą D oraz kwasami omega-3 może poprawić elastyczność i wytrzymałość tkanki ścięgnistej.

Podsumowanie

Tendinopatia to przewlekłe, często uciążliwe schorzenie ścięgien wynikające z przeciążeń i zmian degeneracyjnych. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie, badaniu klinicznym i badaniach obrazowych. Leczenie obejmuje głównie metody zachowawcze – odciążenie, ćwiczenia ekscentryczne, fizykoterapię i terapie biologiczne, a w skrajnych przypadkach – leczenie chirurgiczne. Profilaktyka poprzez właściwą technikę ruchu, stopniowe zwiększanie obciążeń, odpowiednią dietę oraz czas na regenerację odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu przewlekłym uszkodzeniom ścięgien.